Indekslar va EXPLAIN

Jadvalda yuzta qator bo‘lsa, baza ularni bir zumda ko‘zdan kechiradi. Million qator bo‘lsa — har bir so‘rov uchun hammasini o‘qib chiqish sekin. Bu muammoni indeks hal qiladi.

Indeks — kitob oxiridagi ko‘rsatkich

Kitobdan «tranzaksiya» so‘zini topish uchun hamma sahifani varaqlamaysiz — oxiridagi alifbo ko‘rsatkichiga qaraysiz va kerakli sahifaga o‘tasiz. Indeks xuddi shunday: ustun qiymatlari tartiblangan holda alohida saqlanadi va har biri qatorga ishora qiladi.

CREATE INDEX idx_students_city ON students (city);

Endi WHERE city = 'Samarqand' butun jadvalni emas, faqat indeksni o‘qiydi.

Baza so‘rovni qanday bajaradi: EXPLAIN

EXPLAIN so‘rovni bajarmaydi, faqat rejasini ko‘rsatadi:

EXPLAIN SELECT * FROM students WHERE id = 10;

PostgreSQL rejasida Index Scan using students_pkey — birlamchi kalit indeksidan foydalanildi. Seq Scan esa — butun jadval ketma-ket o‘qildi degani.

Indeks yo‘q ustun bo‘yicha qidiruv:

EXPLAIN SELECT * FROM students WHERE city = 'Samarqand';

Bu yerda baza butun jadvalni o‘qiydi — city ga indeks yo‘q.

Indeks qachon kerak

• WHERE, JOIN … ON, ORDER BY da tez-tez ishlatiladigan ustunlar;
• tashqi kalit ustunlari (grades.student_id) — JOIN lar tezlashadi;
• takrorlanmasligi kerak bo‘lgan ustunlar — CREATE UNIQUE INDEX.

Birlamchi kalit va UNIQUE uchun indeks avtomatik yaratiladi.

PostgreSQL tashqi kalit ustuniga indeksni o‘zi yaratmaydi — uni qo‘lda qo‘shish kerak: CREATE INDEX ON grades (student_id);

Indeksning narxi

Indeks bepul emas:

• diskda joy egallaydi;
• har bir INSERT, UPDATE, DELETE indeksni ham yangilaydi — yozish sekinlashadi.

Shuning uchun «har bir ustunga indeks» — yomon fikr. Indeksni aniq sekin so‘rov uchun, EXPLAIN bilan tekshirib qo‘shing.

Indeks ishlamay qoladigan holatlar

• ustun funksiya ichida: WHERE UPPER(city) = 'TOSHKENT' — oddiy indeks ishlatilmaydi;
• LIKE '%bek' — boshi noma’lum andaza;
• juda kichik jadval — baza baribir hammasini o‘qishni afzal ko‘radi.

Ko‘p ustunli indeks

CREATE INDEX idx_orders_customer_date ON orders (customer_id, ordered_at);

U WHERE customer_id = 5 va WHERE customer_id = 5 AND ordered_at > … uchun ishlaydi, lekin faqat WHERE ordered_at > … uchun emas — tartib muhim (telefon kitobi avval familiya, keyin ism bo‘yicha tartiblangan).

Esda qoldiring

• Indeks — qidirishni tezlashtiradigan tartiblangan ko‘rsatkich.
• EXPLAIN — so‘rov rejasini ko‘rsatadi; to‘liq skanerlashni topish uchun ishlating.
• Indeks o‘qishni tezlashtiradi, yozishni sekinlashtiradi — o‘ylab qo‘shing.