Tranzaksiyalar va ACID

Bankda pul o‘tkazish ikki qadamdan iborat: bir hisobdan ayirish va boshqasiga qo‘shish. Agar birinchisi bajarilib, ikkinchisidan oldin server o‘chib qolsa-chi? Pul shunchaki yo‘qoladi. Tranzaksiya bunga yo‘l qo‘ymaydi.

Hammasi yoki hech narsa

BEGIN;
UPDATE accounts SET balance = balance - 500000 WHERE id = 1;
UPDATE accounts SET balance = balance + 500000 WHERE id = 2;
COMMIT;

• BEGIN — tranzaksiya boshlandi;
• COMMIT — hammasini saqlash;
• ROLLBACK — hammasini bekor qilish, go‘yo hech narsa bo‘lmagandek.

COMMIT gacha bo‘lgan o‘zgarishlarni boshqa foydalanuvchilar ko‘rmaydi. Xato bo‘lsa yoki aloqa uzilsa — baza tranzaksiyani o‘zi bekor qiladi.

O‘zingizni himoya qilish

Tranzaksiya — xavfli buyruqdan oldin xavfsizlik kamari:

BEGIN;
DELETE FROM dori WHERE yaroqlilik_muddati < '2026-01-01';
SELECT count(*) FROM dori;      -- natijani tekshiramiz
ROLLBACK;                       -- yoki COMMIT, agar hammasi to‘g‘ri bo‘lsa

Erkin rejimda sinab ko‘ring: tayyor bazani yuklang, BEGIN dan keyin hamma qatorni o‘chiring, SELECT bilan ko‘ring, keyin ROLLBACK — qatorlar joyida.

ACID

Yaxshi baza tranzaksiyalar uchun to‘rt narsani kafolatlaydi:

Parallel ishlash muammolari

Bir vaqtda ko‘p odam ishlaganda nima bo‘lishi mumkin:

• iflos o‘qish — boshqaning hali saqlanmagan o‘zgarishini ko‘rish;
• takrorlanmas o‘qish — bir tranzaksiya ichida bir qatorni ikki marta o‘qisangiz, har xil natija;
• fantom qatorlar — qayta sanasangiz, yangi qatorlar paydo bo‘ladi.

Bularning oldini olish darajasi izolyatsiya darajasi deyiladi.

PostgreSQL odatda READ COMMITTED darajasida ishlaydi: har bir buyruq faqat saqlangan ma’lumotni ko‘radi. Kerak bo‘lsa: BEGIN ISOLATION LEVEL SERIALIZABLE;

Avtomatik saqlash

Tranzaksiya boshlanmasa, har bir buyruq o‘zi alohida tranzaksiya bo‘lib, darhol saqlanadi (autocommit). Shuning uchun BEGIN siz yozilgan DELETE ni ROLLBACK bilan qaytarib bo‘lmaydi.

SAVEPOINT — oraliq nuqta

BEGIN;
INSERT INTO mijoz (ism) VALUES ('Aziz');
SAVEPOINT birinchi;
INSERT INTO mijoz (ism) VALUES ('Xato');
ROLLBACK TO SAVEPOINT birinchi;   -- faqat ikkinchisi bekor
COMMIT;

Esda qoldiring

• BEGIN … COMMIT — hammasi saqlanadi; ROLLBACK — hammasi bekor.
• ACID — bo‘linmaslik, izchillik, ajratilganlik, barqarorlik.
• Xavfli o‘zgarishdan oldin BEGIN yozing.