Kalitlar va bog‘lanishlar

Haqiqiy bazada ma’lumot bitta katta jadvalda emas, bir nechta bog‘langan jadvallarda turadi. Ularni bog‘laydigan narsa — kalitlar.

Nega bitta jadval yetmaydi?

Agar har bir talaba qatorida fakultet nomi, dekani, binosi ham yozilsa, bir fakultet ma’lumoti yuzlab marta takrorlanadi. Dekan almashsa — yuzlab qatorni o‘zgartirish kerak, bittasi esdan chiqsa — baza o‘ziga zid bo‘lib qoladi.

Yechim: fakultet haqidagi ma’lumot alohida faculties jadvalida bir marta saqlanadi, guruh esa faqat fakultetning raqamini (faculty_id) eslab qoladi.

Birlamchi kalit (PRIMARY KEY)

Har bir qatorni aniq ajratib turadigan ustun. Odatda bu id:

• takrorlanmaydi — ikkita talabada bir xil id bo‘lmaydi;
• bo‘sh bo‘lmaydi;
• o‘zgarmaydi — ism o‘zgarishi mumkin, id hech qachon.

Tashqi kalit (FOREIGN KEY)

Boshqa jadvalning birlamchi kalitiga ishora qiladigan ustun. students.group_id → study_groups.id, study_groups.faculty_id → faculties.id.

SELECT id, name, faculty_id FROM study_groups LIMIT 5;

faculty_id = 1 — bu guruh 1-raqamli fakultetga tegishli degani. Qaysi fakultet ekanini ko‘rish uchun ikkinchi jadvalga qaraymiz:

SELECT id, name FROM faculties WHERE id = 1;

Tashqi kalit bazani himoya qiladi: mavjud bo‘lmagan fakultet raqamini yozib bo‘lmaydi, ichida guruhlari bor fakultetni esa o‘chirib bo‘lmaydi. «Mashq» bo‘limida buni o‘z qo‘lingiz bilan sinab ko‘rasiz.

Bog‘lanish turlari

• Birga-ko‘p (1:N) — eng keng tarqalgani: bitta fakultetda ko‘p guruh, bitta guruhda ko‘p talaba. Tashqi kalit «ko‘p» tomonida turadi.
• Ko‘pga-ko‘p (M:N) — bitta talaba ko‘p fandan baho oladi, bitta fandan ko‘p talaba baho oladi. Buning uchun o‘rtaga uchinchi jadval qo‘yiladi — bizda bu grades (student_id + subject_id).
• Birga-bir (1:1) — kam uchraydi: masalan, xodim va uning pasport ma’lumotlari.

Sxemani o‘qish

«Arena» bo‘limida har bir bazaning sxemasi bor: chiziqlar tashqi kalitlarni ko‘rsatadi. So‘rov yozishdan oldin sxemaga qarash — yaxshi odat: qaysi jadvalda nima turibdi va ular qaysi ustun orqali bog‘langan.

Esda qoldiring

• Birlamchi kalit — qatorning takrorlanmas raqami.
• Tashqi kalit — boshqa jadvaldagi qatorga ishora; noto‘g‘ri bog‘lanishga yo‘l qo‘ymaydi.
• M:N bog‘lanish oraliq jadval orqali quriladi.