Ma’lumotlar bazasi nima?

Har kuni ma’lumotlar bazasidan foydalanasiz, lekin buni sezmaysiz. Telefoningizdagi kontaktlar, bankdagi hisob, universitetdagi baholaringiz, taksi ilovasidagi safarlar — hammasi qayerdadir bazada saqlanadi.

Baza — tartibli saqlangan ma’lumot

Tasavvur qiling, dekanat talabalar ro‘yxatini daftarda yuritadi. Yuzta talaba bo‘lsa — chidasa bo‘ladi. Lekin o‘n ming talaba, har birining baholari, guruhlari, stipendiyasi… Kerakli odamni topish, «nechta talaba grant asosida o‘qiydi?» degan savolga javob berish soatlab vaqt oladi.

Ma’lumotlar bazasi — ma’lumotni shunday tartibda saqlaydigan dasturki, kerakli narsani bir zumda topib, hisoblab, o‘zgartirib berish mumkin bo‘ladi.

Jadval, qator, ustun

Eng ko‘p tarqalgan bazalar — relyatsion bazalar. Ularda ma’lumot jadvallarda turadi, xuddi Excel varag‘idagidek:

• Jadval (table) — bir turdagi narsalar ro‘yxati: talabalar, fanlar, buyurtmalar.
• Qator (row) — bitta narsa: bitta talaba.
• Ustun (column) — narsaning bitta xususiyati: ism, kurs, shahar.

Har bir ustunning turi bor: course faqat son saqlaydi, first_name — matn, birth_date — sana. Baza noto‘g‘ri turdagi qiymatni qabul qilmaydi, shuning uchun ma’lumot doim toza turadi.

SQL nima?

Bazaga savolni odam tilida berib bo‘lmaydi — buning uchun maxsus til bor: SQL (Structured Query Language, «eskyuel» yoki «sikvel» deb o‘qiladi). U 1970-yillarda paydo bo‘lgan va hozir ham deyarli hamma bazada ishlaydi.

SQL so‘rovi ingliz tilidagi oddiy gapga o‘xshaydi:

SELECT first_name, city FROM students WHERE course = 2;

«students jadvalidan 2-kurs talabalarining ismi va shahrini tanla». Tamom — baza o‘zi qanday qidirishni hal qiladi.

PostgreSQL va MySQL

SQL — til, PostgreSQL va MySQL esa shu tilni tushunadigan dasturlar (ularni MBBT — ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi deyishadi).

• PostgreSQL — eng ilg‘or ochiq kodli baza. Murakkab hisob-kitob, katta loyihalar uchun tanlanadi.
• MySQL — eng ko‘p tarqalgan baza. Veb-saytlarning katta qismi shunda ishlaydi.

Asosiy SQL ikkalasida bir xil. Farqlar bor joyda biz alohida ko‘rsatamiz — sahifa tepasidagi tugma bilan kursni almashtirsangiz, matn ham o‘sha bazaga moslashadi.

Birinchi so‘rovingiz

Quyida haqiqiy baza turibdi — universitet bazasi. «Ishga tushirish» tugmasini bosing:

SELECT first_name, last_name, city FROM students LIMIT 5;

Natija — kichik jadval. Endi so‘rovni o‘zgartirib ko‘ring: 5 o‘rniga 10 yozing yoki city ni o‘chirib tashlang. Hech narsani buzib qo‘yolmaysiz — bu baza faqat o‘qish uchun.

Esda qoldiring

• Baza — ma’lumotni tartibli saqlaydigan dastur.
• Ma’lumot jadvallarda: qator — bitta narsa, ustun — uning xususiyati.
• SQL — bazaga savol beradigan til; PostgreSQL va MySQL — shu tilni tushunadigan tizimlar.