Bazani to‘g‘ri loyihalash

Yaxshi loyihalangan bazada har bir ma’lumot bir joyda saqlanadi. Yomon loyihalangan bazada esa bir narsa o‘nlab joyda takrorlanadi va vaqt o‘tib o‘ziga zid bo‘lib qoladi. Bu darsda bazani qanday to‘g‘ri bo‘lishni o‘rganamiz.

Yomon misol

Do‘kon hamma narsani bitta jadvalda yuritadi:

Muammolar:

• Takrorlanish — Azizning telefoni har bir buyurtmada qayta yozilgan. Telefon o‘zgarsa, hamma joyda o‘zgartirish kerak; bittasi esdan chiqsa — baza ikki xil telefonni «biladi».
• Bir katakda ro‘yxat — products da bir nechta mahsulot. «Nechta iPhone sotildi?» degan savolga SQL bilan javob berib bo‘lmaydi.
• Hisoblangan qiymat — total mahsulot narxlaridan kelib chiqadi; ular mos kelmay qolishi mumkin.

Normal shakllar

Bazani to‘g‘ri qurish qoidalari normal shakllar deyiladi. Amalda dastlabki uchtasi yetarli.

1NF — har bir katakda bitta qiymat. Ro‘yxat bo‘lmaydi, takrorlanuvchi ustunlar (phone1, phone2, phone3) bo‘lmaydi. Mahsulotlar alohida qatorlarga ajratiladi.

2NF — har bir ustun butun kalitga bog‘liq. Agar kalit ikki ustundan iborat bo‘lsa (masalan, order_id + product_id), mahsulot nomi faqat product_id ga bog‘liq — demak u boshqa jadvalda (products) turishi kerak.

3NF — ustunlar bir-biriga bog‘liq emas. Buyurtmada customer_phone turmaydi — u buyurtmaga emas, mijozga tegishli. Mijoz haqidagi hamma narsa customers jadvalida.

To‘g‘ri tuzilma

Xuddi bizning shop bazamizdagidek:

• customers — mijozlar (ism, telefon — bir marta);
• products — mahsulotlar (nom, narx);
• orders — buyurtma: kim va qachon (customer_id);
• order_items — buyurtma tarkibi: qaysi mahsulotdan nechta (order_id, product_id, quantity).

Endi «Azizning telefoni» bitta joyda, «nechta iPhone sotildi» esa oddiy so‘rov:

SELECT p.name, SUM(oi.quantity) AS sold
FROM order_items oi JOIN products p ON p.id = oi.product_id
WHERE p.brand = 'Apple'
GROUP BY p.name
ORDER BY sold DESC;

Narx nega order_items da ham bor?

products.price — hozirgi narx, order_items.unit_price — sotilgan paytdagi narx. Bu takrorlanish emas: narx ertaga o‘zgarsa ham, o‘tgan buyurtmaning summasi o‘zgarmasligi kerak. Normallashtirish — «hech narsani takrorlama» emas, «bir ma’noni bir joyda saqla».

Denormalizatsiya

Ba’zan tezlik uchun ataylab takrorlashadi: masalan, users.xp — har safar xp_events ni yig‘ish o‘rniga tayyor son. Bu ongli qaror bo‘lishi va qiymatni yangilab turish yo‘li aniq bo‘lishi kerak.

Loyihalash bo‘yicha amaliy maslahatlar

1. Avval narsalarni (entity) aniqlang: talaba, guruh, fan, baho.
2. Har biri — alohida jadval, har birida id.
3. «Birga-ko‘p» — tashqi kalit «ko‘p» tomonda.
4. «Ko‘pga-ko‘p» — oraliq jadval.
5. Ustun nomlari aniq va bir xil uslubda: created_at, student_id.

Esda qoldiring

• Bir ma’no — bir joy: takrorlanish xatolarga olib keladi.
• 1NF — katakda bitta qiymat; 2NF — butun kalitga bog‘liqlik; 3NF — ustunlar faqat kalitga bog‘liq.
• Tarixiy qiymat (sotilgan paytdagi narx) — takrorlanish emas.